Việt Nam phát huy vai trò cầu nối chiến lược trong ASEAN

Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 48 tại Cebu (Philippines) diễn ra ngày 7-8/5 là cơ hội để khẳng định tầm quan trọng của đối thoại và hành động tập thể giữa các quốc gia thành viên ASEAN trong việc giải quyết một loạt các thách thức hiện nay.

Nhân dịp này, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với TS. Lê Phương Hòa - Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu Châu Á - Thái Bình Dương, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

Khẳng định thông điệp về một Việt Nam chủ động, trách nhiệm

- Trong bối cảnh cục diện khu vực và thế giới đang biến động nhanh, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gia tăng, theo bà, chuyến công tác của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 tại Cebu mang ý nghĩa như thế nào đối với vai trò, vị thế và tiếng nói của Việt Nam trong ASEAN hiện nay?

TS. Lê Phương Hòa: Chuyến công tác tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 tại Cebu là chuyến công du nước ngoài đầu tiên của Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng trên cương vị mới, gửi đi thông điệp mạnh mẽ về sự kế thừa và phát triển đường lối đối ngoại được xác tập tại Đại hội XIV của Đảng; mang ý nghĩa chiến lược sâu sắc, khẳng định một tầm vóc mới của Việt Nam trong khu vực.

Chuyến công tác là thông điệp mạnh mẽ về sự nhất quán trong đường lối đối ngoại của Việt Nam, khẳng định ASEAN là ưu tiên chiến lược hàng đầu, ASEAN là láng giềng gần gũi, là "ngôi nhà chung", là bộ phận không thể tách rời trong chiến lược an ninh và phát triển của Việt Nam. Điều này củng cố sự tin cậy chính trị giữa Việt Nam với các nước thành viên, tạo nền tảng vững chắc cho mọi hoạt động hợp tác song phương và đa phương.

Ưu tiên của Việt Nam là phối hợp với các nước ASEAN thúc đẩy triển khai các hoạt động hướng tới xây dựng một Cộng đồng ASEAN tự cường, năng động, sáng tạo và lấy người dân làm trung tâm. Sự tham gia đóng góp thực chất vào Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 cho thấy tiếng nói của Việt Nam có trọng lượng trong việc xác định lộ trình phát triển của khối trong hai thập kỷ tới. Việt Nam đang thể hiện vai trò kiến tạo trong việc xây dựng các khuôn khổ mới cho khu vực, thể hiện vai trò từ thành viên tích cực sang chủ động tham gia định hình tương lai chung của khu vực.

Tôi cho rằng chuyến công tác tại Cebu của Thủ tưởng lần này vượt ý nghĩa của một hoạt động ngoại giao đa phương; khẳng định Việt Nam đang bước vào một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên mà tiếng nói của chúng ta được lắng nghe, đóng vai trò kiến tạo trong việc định hướng dòng chảy của khu vực.

- Theo bà, Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 phản ánh những ưu tiên và chuyển động chiến lược nào của ASEAN trong giai đoạn mới? Việt Nam cần chuẩn bị ra sao để vừa thích ứng với những thay đổi đó vừa tranh thủ tốt hơn các cơ hội phát triển từ tiến trình liên kết khu vực?

TS. Lê Phương Hòa: Hội nghị lần thứ 48 với chủ đề "Cùng chèo lái tương lai chung" mang ý nghĩa đặc biệt khi ASEAN chính thức bước vào giai đoạn phát triển mới triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Sau 10 năm xây dựng Cộng đồng ASEAN, đây là năm bản lề đánh dấu sự chuyển mình mạnh mẽ của ASEAN từ giai đoạn xây dựng nền tảng sang giai đoạn bứt phá. Chiến lược dài hạn của ASEAN là hiện thực hóa Tầm nhìn 2045 với trọng tâm là xây dựng một Cộng đồng ASEAN tự cường, năng động, sáng tạo và lấy người dân làm trung tâm, điều này phản ánh tư duy dài hạn để đối phó với một thế giới đầy bất định.

Hội nghị tập trung vào việc tăng cường phối hợp hành động nhằm ứng phó hiệu quả với những biến động cục diện khu vực và thế giới càng gia tăng ở nhiều chiều nhằm bảo vệ nền tảng hòa bình và an ninh như an ninh năng lượng, an ninh lượng thực và hỗ trợ công dân. ASEAN đang nỗ lực hoàn thiện các cơ chế ứng phó khủng hoảng, nâng cao hiệu quả hoạt động của các bộ máy để đảm bảo ASEAN luôn là lực lượng chủ đạo điều phối các vấn đề an ninh và hợp tác khu vực.

Là một thành viên có trách nhiệm, Việt Nam đã chủ động nghiên cứu, chuẩn bị các đề xuất, sáng kiến cụ thể, thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả và đưa các hoạt động hợp tác của ASEAN ngày càng đi vào thực chất hơn. Chúng ta đã có sự chủ động chuẩn bị về thể chế, hạ tầng, con người bên trong và kết nối, hợp tác với bên ngoài để thích ứng với những thay đổi của bối cảnh mới, điều này được đề cập trong tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế trong tình hình mới. Việt Nam tiếp tục phát huy vai trò cầu nối giữa các nước thành viên và giữa ASEAN với các đối tác bên ngoài.

Thúc đẩy liên kết năng lượng ASEAN

- ASEAN hiện đang trở thành nền tảng liên kết chiến lược về chuỗi cung ứng, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và an ninh năng lượng. Theo bà, Việt Nam cần khai thác các cơ chế ASEAN ra sao để phục vụ các mục tiêu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới?

TS. Lê Phương Hòa: Để phục vụ các mục tiêu phát triển trong giai đoạn mới, Việt Nam cần chủ động khai thác các cơ chế ASEAN theo hướng thực chất và toàn diện, coi đây là nền tảng liên kết chiến lược để hội nhập và bứt phá. Trước hết, Việt Nam cần thúc đẩy mạnh mẽ việc kết nối hạ tầng chiến lược và logistics để tối ưu hóa vị trí trong chuỗi cung ứng khu vực, đồng thời khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA) nội khối và ngoại khối để mở rộng không gian thị trường.

Trong xu thế chuyển đổi kép, chúng ta cần đóng vai trò tiên phong trong việc định hình các chuẩn mực chung thông qua Hiệp định Khung Kinh tế Số ASEAN (DEFA) và các cơ chế hợp tác năng lượng, tài chính xanh nhằm thu hút nguồn lực quốc tế cho lộ trình Net Zero. Song song đó, kiên trì củng cố vai trò trung tâm của ASEAN sẽ giúp Việt Nam giữ vững môi trường hòa bình, ổn định và linh hoạt điều hòa quan hệ giữa các nước lớn.

Cuối cùng, Việt Nam cần tích cực, chủ động hơn trong thúc đẩy các dự án hợp tác cụ thể, lấy lợi ích của doanh nghiệp và người dân làm trung tâm, qua đó biến các cam kết khu vực thành động lực mạnh mẽ để cải cách thể chế và hiện đại hóa năng lực quản trị quốc gia.

- Với lĩnh vực năng lượng, khi ASEAN đang đứng trước đồng thời nhiều thách thức về an ninh năng lượng, chuyển dịch xanh và giảm phát thải, theo bà, Việt Nam có thể thúc đẩy những định hướng hợp tác nào để vừa bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia vừa nâng cao vai trò của mình trong tiến trình xây dựng một cộng đồng năng lượng ASEAN bền vững, tự chủ hơn?

TS. Lê Phương Hòa: Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/08/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 cho thấy tầm quan trọng của năng lượng và chiến lược dài hạn của Việt Nam trong vấn đề này. Để vừa bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia vừa nâng cao vai trò trong cộng đồng ASEAN, Việt Nam cần thực hiện nghiêm túc, hiệu quả tinh thần Nghị quyết 70-NQ/TW đồng thời chủ động thúc đẩy các định hướng hợp tác quốc tế thực chất.

Đối với điện năng, trọng tâm là hiện thực hóa mạng lưới điện ASEAN thông qua tăng cường kết nối hạ tầng truyền tải xuyên biên giới và xây dựng lưới điện thông minh. Với lợi thế về tiềm năng năng lượng tái tạo, Việt Nam có thể tiên phong hình thành các trung tâm năng lượng sạch, thúc đẩy nghiên cứu xuất khẩu điện sạch sang Singapore, đồng thời đóng góp vào việc hài hòa hóa chính sách về thị trường điện trong khu vực.

Bên cạnh đó, có thể đẩy nhanh các dự án kết nối hạ tầng năng lượng, các dự án kết nối đường ống dẫn khí xuyên ASEAN (ASGP) và các kho cảng LNG để đa dạng hóa nguồn cung và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên khí thiên nhiên trong khu vực. Việt Nam và các nước ASEAN hợp tác cùng nhau thực hiện Sáng kiến Chuyển đổi Năng lượng châu Á (AETI) và Cộng đồng phát thải bằng 0 châu Á (AZEC) do Nhật Bản đề xuất và hỗ trợ.

Việt Nam có thể phát huy vai trò trong cơ chế Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Công bằng (JETP), tích cực vận động các nguồn lực quốc tế về công nghệ lưu trữ năng lượng và tài chính xanh, giúp toàn khối ASEAN giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, hướng tới một hệ sinh thái năng lượng bền vững, tự chủ và lấy lợi ích của người dân làm trung tâm trong kỷ nguyên chuyển đổi xanh.

Bằng cách chủ động thúc đẩy các kết nối thực chất về hạ tầng và thể chế, Việt Nam không chỉ bảo đảm được an ninh năng lượng nội địa mà còn khẳng định vai trò là quốc gia dẫn dắt trong tiến trình xây dựng một Cộng đồng Năng lượng ASEAN tự cường, bền vững và thân thiện với môi trường.

Xin cảm ơn bà!

Việt Nam gia nhập ASEAN ngày 28/7/1995. Với tư cách thành viên, Việt Nam đã có những đóng góp quan trọng đối với xây dựng Cộng đồng ASEAN, góp phần bảo đảm môi trường khu vực hòa bình, ổn định và hợp tác, được ASEAN và các nước đánh giá cao.